Trzy dzisiejsze czytania prowadzą nas do jednego z najważniejszych słów życia duchowego: pokory. Nie chodzi jednak o poniżanie siebie, o pogardę wobec własnego życia ani o udawanie, że nie mamy żadnych darów. Pokora w rozumieniu prawosławnym jest stanięciem w prawdzie przed Bogiem. Człowiek pokorny wie, że wszystko, co dobre, otrzymał jako dar, a jednocześnie nie ukrywa swoich ran, grzechów i słabości. Dlatego może otworzyć się na łaskę.
Modlitwa Azariasza rodzi się w piecu ognistym. To niezwykle ważne: modlitwa nie rozpoczyna się dopiero wtedy, gdy ogień gaśnie. Azariasz modli się pośród doświadczenia. Izrael utracił ziemię, świątynię i możliwość składania zwyczajnych ofiar. Nie ma więc niczego, czym mógłby się przed Bogiem pochwalić. Pozostaje serce.
„Niech jednak dusza strapiona i duch uniżony znajdą u Ciebie upodobanie” – taki jest sens centrum tej modlitwy. To, czego nie można już położyć na widzialnym ołtarzu, człowiek składa Bogu we własnym wnętrzu: skruchę, wierność i pragnienie powrotu.
W tradycji prawosławnej nie oznacza to przeciwstawienia modlitwy serca liturgii. Przeciwnie: zewnętrzny kult ma prowadzić do przemiany serca. Można stać przed ikoną, zapalać świece, pościć i uczestniczyć w nabożeństwach, a jednak nie oddać Bogu siebie. Azariasz przypomina, że najgłębszą ofiarą jest człowiek, który mówi: Panie, nie mam czym się chlubić, ale chcę należeć do Ciebie.
Św. Jan Chryzostom wielokrotnie podkreśla, że uznanie własnej słabości nie zamyka człowieka w grzechu, lecz otwiera go na miłosierdzie. Pokora nie jest rozpaczą. Jest miejscem, w którym człowiek przestaje ufać wyłącznie sobie i zaczyna ufać Bogu.
Święty Paweł idzie jeszcze dalej. Nie tylko mówi nam: bądźcie pokorni. Pokazuje Chrystusa. „To dążenie niech was ożywia; ono też było w Chrystusie Jezusie”. Syn Boży nie przestaje być Bogiem, ale przyjmuje postać sługi, staje się człowiekiem i jest posłuszny aż do śmierci – i to śmierci krzyżowej.
To właśnie tutaj prawosławie widzi tajemnicę kenosis – dobrowolnego ogołocenia i uniżenia Syna Bożego. Chrystus nie zwycięża przez przemoc, dominację ani udowadnianie swojej wielkości. Jego drogą jest miłość, która schodzi ku człowiekowi. Krzyż nie jest porażką Boga. Jest objawieniem tego, jak daleko sięga Jego miłość.
Św. Jan Chryzostom, komentując list do Filipian, zauważa, że właśnie Chrystus jest wzorem prawdziwej pokory. Apostoł nie daje abstrakcyjnej definicji, ale wskazuje na Osobę: jeżeli chcesz wiedzieć, czym jest pokora, spójrz na Chrystusa.
Paweł łączy tę tajemnicę z bardzo konkretnym życiem wspólnoty: nie czyńcie nic dla próżnej chwały; nie troszczcie się jedynie o własne sprawy; dostrzegajcie drugiego człowieka. Prawosławna duchowość nie pozwala więc zamknąć pokory w pięknych słowach. Pokora ma stać się sposobem traktowania żony, męża, dzieci, rodziców, współpracowników, sąsiadów, a także człowieka, z którym się nie zgadzamy.
W Ewangelii Chrystus pokazuje dwóch ludzi stojących w świątyni. Zewnętrznie to faryzeusz wydaje się człowiekiem religijnym. Pości, daje dziesięcinę i przestrzega przepisów. Chrystus nie mówi, że post lub jałmużna są złe. Problem zaczyna się wtedy, gdy dobre uczynki stają się podstawą do pogardy wobec drugiego człowieka.
Faryzeusz mówi do Boga, ale w rzeczywistości opowiada Bogu o własnej doskonałości. Jego modlitwa staje się porównywaniem: „nie jestem jak inni ludzie… ani jak ten celnik”. I właśnie tutaj zaczyna się duchowa katastrofa. Człowiek przestaje widzieć własne grzechy, ponieważ zajmuje się grzechami innych.
Celnik stoi daleko. Nie podnosi oczu. Nie przedstawia usprawiedliwień. Woła jedynie: „Boże, miej litość dla mnie, grzesznika”. Chrystus mówi coś zdumiewającego: to właśnie on wraca do domu usprawiedliwiony.
Św. Jan Chryzostom uczy: pycha potrafi strącić człowieka nawet z wysokości cnót, natomiast pokora może podnieść tego, kto znajduje się w otchłani grzechu. Nie oznacza to, że grzech jest nieważny. Oznacza, że dla człowieka, który naprawdę się nawraca, drzwi miłosierdzia Boga pozostają otwarte.
Liturgia prawosławna szczególnie mocno przypomina tę Ewangelię w Niedzielę Celnika i Faryzeusza, otwierającą przygotowanie do Wielkiego Postu. Kościół jakby mówi: zanim zaczniesz więcej pościć, więcej się modlić i podejmować ascetyczne wysiłki, najpierw sprawdź, czy przez swoje praktyki nie zacząłeś uważać się za lepszego od innych.
Azariasz stoi w ogniu i ofiaruje Bogu skruszone serce. Chrystus uniża samego siebie i przyjmuje postać sługi. Celnik stoi z tyłu świątyni i prosi jedynie o miłosierdzie. Trzy obrazy, ale jedna droga: człowiek spotyka Boga wtedy, gdy przestaje budować przed Nim pomnik samego siebie.
Pokora nie oznacza: „jestem bezwartościowy”. Chrześcijanin jest bezcenny, skoro Chrystus oddał za niego życie. Pokora mówi raczej: „wszystko, co mam, otrzymałem; wszystkiego, czego mi brakuje, sam sobie nie dam; potrzebuję Boga”. Tak rozumiana pokora nie osłabia człowieka. Ona go wyzwala – od konieczności ciągłego udowadniania swojej wartości.
Św. Jan Chryzostom ostrzega także przed subtelną pułapką: człowiek może stać się dumny nawet z własnej pokory. Może pomagać innym, służyć, pościć i modlić się, a następnie w sercu powiedzieć: „jestem bardziej pokorny niż oni”. Wtedy faryzeusz powraca tylnymi drzwiami.
Dlatego prawdziwa pokora nie ogląda się nieustannie na siebie. Patrzy na Chrystusa. Nie pyta: „czy jestem już święty?”, ale: „Panie, czego oczekujesz ode mnie dzisiaj?”. Jej owocem jest łagodność wobec słabości drugiego człowieka, gotowość przebaczenia i odwaga przyznania się do własnego błędu.
Nie pytaj dziś przede wszystkim, czy jesteś lepszy od innych. Zapytaj, czy jesteś bliżej Chrystusa niż wczoraj.
Można mieć rację i utracić miłość. Można zachowywać post i osądzać bliźniego. Można znać Pismo i nie poznać własnego serca. Można też – jak celnik – przyjść do Boga z pustymi rękami i odkryć, że właśnie takie ręce Bóg może napełnić.
Gdy więc przyjdzie nasz własny „piec ognisty”, módlmy się jak Azariasz. Gdy będziemy kuszeni, by postawić siebie ponad drugim człowiekiem, spójrzmy na Chrystusa, który stał się sługą. Gdy sumienie pokaże nam grzech, nie uciekajmy od Boga – stańmy jak celnik i powiedzmy: „Boże, bądź miłościw mnie, grzesznemu”.
Dodaj komentarz